قرآن کریم نخستین و مهمترین منبع معرفتی درون حقوق اسلامی هست

به گفته خبرگزاری فارس؛ ششمین برنامه «ضیافت» به موضوع «قرآن و اندیشه‌های حقوقی درون جهان اسلام» اختصاص داشت که با اجرا و سردبیری مالک شجاعی، عضو هیأت علمی پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و باحضور محمود حکمت‌نیا استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی دوشنبه شب ۲۳ اردیبهشت‌ماه از شبکه چهار سیما روی آنتن رفت.

محمود حکمت‌نیا معاون پژوهشی، استاد و عضو هیأت علمی گروه فقه و حقوق پژوهشکده نظام‌های اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی درمورد نسبت میان قرآن و مسایل معرفتی، اخلاقی و حقوقی که به مناسبات انسانی بر می‌گردد، گفت: وضعیت انسان معاصر و مسئله وی چیست و اینکه چگونه باید مسایل وی را از منبع ها معرفتی خودمان جواب دهیم، مسئله‌های مهمی ازبرای ما هستند. قرآن نخستین و مهمترین منبع معرفتی حوزه حقوق اسلامی محسوب می‌شود. درون فلسفه این که به مسائل انسان از چه منظری می‌خواهیم ورود کنیم با اهمیت هست و جایگاه قرآن نیز درون این راستا با اهمیت هست. البته این نکته هم درون مورد تمدن ما وجود دارد که هرگاه مسئله‌ای حل می‌شود ما با مراجعه به گذشته می‌گوییم که این مسیر حل را درون ۱۴۰۰ سال پیش هم داشته‌ایم که باید این عارضه آسیب‌شناسی شود.

وی «قرآن» را کتاب ختم نبوت و جمع‌بندی تمام معارف الهی توسط انبیای پیشین ارایه شده دانست و افزود: قرآن جمع‌بندی گذشته و آغازی ازبرای آینده هست؛ ولی درون ۱۴۰۰ سال پیش منبع وحیانی به آخر رسید و توانمندی انسانی شروع شد. دستگاه معرفت و پیوند با وحی و نه تفسیر وحی به آخر می‌رسد به چه دلیل که ختم نبوت هست. پس قرآن دستگاه معرفتی را نمایان می‌کند که همه انبیاء گذشته درآن جمعند؛ این دستگاه معرفتی دید وسیعی درون ابعاد مختلف تجربی، مفاهیم عقلی و حکمت عملی ایجاد می‌کند که درون تفاسیر علمای بزرگی چون علامه طباطبایی به وضوح بیان می‌شود که چطور دانش بشری درون هر سه زمینه تکمیل می‌شود و بسط پیدا می‌کند.

این استاد دانشگاه با اشاره به حکمت‌های انسانی درون طول تاریخ بشریت و انبیای الهی گفت: زمانی می‌گوییم قرآن تجربه بشر را یکجا عرضه می‌کند و حوادثی را گفته می‌دهد که هیچوقت تکذیب نمی‌شود، این درون سطح معرفت تجربی هست و هم اکنون به مراحل معرفت دیگر نرسیدیم. با نگاهی به تاریخ و قرآن، متوجه می‌شویم که معرفت درون درجه اعلا درون جامعه‌ای عرضه می‌شود که مصداق آن جامعه نبوده هست و این موضوع درون زیارت وارث دیده می‌شود؛ معرفت ارثی بشر درون این زیارت نامه جمع می‌شود و سیر حرکت انبیا یکجا عرضه می‌شود و این ازبرای انسانی اتفاق می‌افتد که توانمندی و ظرفیت آن را دارد.

وی درون توضیح اینکه به چه دلیل قرآن ازبرای چنین جامعه‌ای نازل شده هست، بیان کرد: هر چه قیود مخاطب کمتر شود، دامنه شئونش بیشتر می‌شود و درصورتیکه قرآن ازبرای تمدنی خاص می‌آمد، قاعدتاً ممکن بود محدودتر شود. زمانی قرآن ازبرای این جامعه بدون معرفت و اخلاق نازل می‌شود، دامنه فهم ازبرای انسان‌ها بیشتر می‌شود. درون قرآن، گفت‌وگو و ظرافت‌های خاصی درمورد انسان و زندگی وی را مطرح می‌شود که درون هیچ دانش بشری یافت نمی‌شود.

حکمت‌نیا درون ادامه به هوش مصنوعی که ساخته دست بشر هست اشاره کرد و با طرح سؤالاتی درمورد آن، گفت: آیا این نوع هوش می‌تواند درون سطح انسانی رشد کند و سوال اینجاست دستگاه اخلاقی را می‌توان به دستگاهی مکانیکی تبدیل کرد؟ درون اینجا عنصر مسئولیت و امانتداری صرفنظر از موضوع امانت انتخاب کننده هست. به نظر شما عنصر مسئولیت‌پذیری انسانی اساساً از کجا می‌آید؟ درست مثل زمانی که یک پرونده حقوقی توسط قانونگذار تمام می‌شود و درون ادامه باید خاستگاه آن را به لحاظ وجودی تحقیق کند.

وی درون ادامه بحث به دستگاه معرفتی که قرآن عرضه می‌کند و عناصر وجودی یک جامعه را بر می‌شمرد، اشاره کرد و توضیح داد: قرآن دارای یک دستگاه معرفتی هست که افق دید انسان را توسعه می‌دهد که هم فهم بشری و هم توسعه درون جهت فلسفه حقوقی انسانی را شامل می‌شود. ازبرای مثال، چند آیه ابتدایی سوره «الرحمن» که با آن به صورت مناسکی برخورد می‌شود، به اصول بنیادی اشاره دارد که ما به سادگی از آن می گذری و انسان ها عموماً از این دستگاه معرفتی برخوردار نیستند.

وی درون ادامه این بحث به مباحث تمدنی اشاره و اظهار کرد: بحث تمدن ها و رابطه آنها پرچالش هست و تحولات تمدن ها و نسبت تمدن ها درون این حوزه مدنظر هست. نظریه ای درون این خصوص برایم جالب توجه بود که قصد دارم آن را درون این برنامه نیز بیان کنم و آن نظریه تحقیق تمدن ها از منظر احساس هست که تمدن ها را بر اساس احساس طبقه بندی می‌کند، ازبرای مثال تمدن هندوستان را مبتنی بر امید می داند. تمدن اسلام و جهان عرب را مبتنی بر حقارت می داند. درون توضیح ویژگی های این حس حقارت تمدنی درون دوره معاصر ما این هست که «کار از کار گذشته هست» و «ما دیگر نمی توانیم» که ازبرای ما فرهنگ سازی می کند. 

این استاد دانشگاه با انتقاد از کمبود منبع ها و خط فکری تولیدی داخلی بیان کرد: بر همین اساس حقوق ما عاریه‌ای و ترجمه‌ای هست و از این موضوع خیلی نارحت هستم. به همین دلیل هست زمانی قرار هست رساله دکتری را راهنمایی کنم به خط فکری آن نگاه می کنم و گاهی تاسف می خورم که نمی توانیم تولید داشته باشیم چون ازبرای جواب به سوالات و ابهامات انسانی باید خط فکری خودمان را داشته باشیم.

وی خاطرنشان کرد: اساساً وضعیت انسان معاصر پیچیده هست و این پیچیدگی را نمی توان درون این وقت کم پرداخت، ولی معتقدم باید به فلسفه حقوقی رجوع شود. فکر می کنم یکی از مشکلات اساسی ما درون حوزه دانش این هست که از مفاهیم پایه، سریع گذر کردیم و تامل نکردیم و همه آنها را مسلم درون نظر گرفتیم.

حکمت نیا به بحث آزادی بیان و آزاداندیشی اشاره کرد و گفت: همیشه ازبرای من سوال بود که آزاداندیشی و آزادی بیان درون کجای قانون اساسی جای دارد و زمانی درون پی جواب این سوال بودم متوجه شدم که آزادی بیان یکی از وظایف رادیو و تلویزیون هست.

وی درون توضیح واژه «بیان» نیز گفت: زمانی به مفاهیم پایه قرآن ورود کردم به بیان رسیدم که ابزاری ازبرای انتقال پیام و بنیاد تمدن ساز انسانی هست و خداوند نعمت ارتباط برقرار کردن را صرفنظر از هر محتوایی را به انسان اعطا کرده هست. زمانی به نظرات مفسرین درمورد «بیان» می رسیم متوجه اختلاف نظراتی می شویم که یکی از مهمترین این بحث ها این هست که بیان را «اظهار ما فی ضمیر انسان» می‌دانند.

معاون پژوهشی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به مطالعات شخصی خودش درون موضوع «بیان» اشاره کرد و توضیح داد: درون سوره لقمان، سفارش های لقمان به فرزندش نوشته شده هست که یکی از این سفارش‌ها، مدنظر من هست؛ بلند نکردن صوت یا بلند حرف نزدن یکی از این سفارش ها هست که درون آن، شنونده معیار اصلی قرار می گیرد، چیزی که با «بیان» متفاوت هست چون درون بیان، گوینده معیار اصلی قرار می گیرد و بنابراین حکم شان نیز متفاوت هست. بنابراین شنونده با اهمیت هست و دلالت های حقوقی مهمی را درون بر می گیرد و حق آزادی بیان ازبرای گوینده اینجا معنا پیدا می کند.

وی تاکید کرد: این موضوع، آزادی دسترسی به اطلاعات و آزادی بیان را درون جامعه امروز روایت می کند که دو مقوله جدا هستند.

این استاد دانشگاه درون قسمت پایانی برنامه تصریح کرد: خداوند درون وقت پیامبر به سه قشر منافقین، کسانی که درون قلبشان مرض هست و کسانی که نشر اکاذیب می کردند هشداری شدید می دهد و می گوید: درصورتیکه دست برندارید به شدت با شما برخورد می شود.

خداوند این مواجهه کیفری با نشر اکاذیب که امنیت  روانی جامعه را مختل می کند را به عنوان سنت پیشینیان و سنت الله معرفی می کند. و آنرا جریان ساده ای نمی داند.

«ضیافت»محصول گروه فرهنگ و اندیشه شبکه چهار سیما هست که درون ماه مبارک رمضان،هرشب ساعت ۲۳ از شبکه دانایی و خردورزی پخش می شود.

انتهای پیام/

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *